28 mei 2006 t/m 27 augustus 2006
Het ‘verborgen’ naakt van Walcheren
Naakt is het blote gevaar
Naakt is geen deftig onderwerp. Past dit wel in Domburg ?
Zeker, want naakt is een alledaags onderwerp voor een badplaats waar lichamen bakken in de zon en verkoeling vinden in de zee. De tijden zijn veranderd en dat leert ons de geschiedenis van Domburg. Was vroeger het naaktlopen op het strand ondenkbaar, nu is naakt recreëren normaal.
Domburg is over de drempel van de schaamte heen en de tijd is rijpvoor het Marie Tak van Poortvliet Museum Domburg (MTvPMD) om op zoek te gaan naar het ‘verborgen’ naakt.
Taboe
Naakt staat voor bloot, lust en erotiek en roept nog steeds schrikreacties op. Zelfs nu nog in de universiteitsstad Groningen waar onlangs naaktfoto’s van studenten (zonder zicht op de ‘ edele delen’) van fotograaf Ewoud Broeksma, een ware commotie teweeggebracht bij het bestuur van de universiteit. En dit in een tijdperk dat bol staat van internet, waarop het gemakkelijker is pornografie te vinden dan te vermijden (NRC/Handelsblad 4-11-2005).
Dit heeft alles te maken met vroeger, met ons diep gewortelde calvinisme.
Daar groei je uit of daar blijf je in hangen.
Naakten tonen de werkelijkheid
De kunst weerspiegelt het verleden, maar zodra het naakt daarin zijn kop opsteekt gaan de haren van de zedenpredikers direct overeind en wordt met het opgeheven vingertje van kerk en staat iedereen gewaarschuwd. Het naakt raakt aan de schaamtegrens tussen heiligheid en hoerigheid en blijft doorlopend balanceren als religieuze- en sociale graadmeter in de wereld van de kunst.
Het naakt verandert
In de historie van Walcheren heeft het naakt in de kunst een onduidelijke rol gespeelt waarin het wel een verregaande imago-verandering heeft ondergaan. Zo is een devoot middeleeuwse naaktschilderij van Adam en Eva (Jan Gossaert) heel wat anders dan een hedendaags getart lichaam in een ‘body-art’ videovertoning uit de collectie van de Vleeshal. Beide kunstwerken geven de reikwijdte van het naakt op Walcheren aan en bewijzen hoe onstuimige deze ontwikkeling in onze culturele geschiedenis heeft plaats gevonden..
Walcheren in ruimer verband
De kunst op Walcheren staat niet op zichzelf. Veel kunst is geïmporteerd. De (kunst)geschiedenis van Walcheren is onlosmakelijk verbonden met de ‘grote wereld’. In dit perspectief zullen we naar de kunst van Walcheren kijken met extra aandacht voor lokale informatie en voorbeelden.
De kunstgeschiedenis van Walcheren is de kunstgeschiedenis van Nederland en vice versa.
De kunstenaarskolonie van Domburg
In het begin van de 20ste eeuw hebben een groot aantal Nederlandse kunstenaars tijdelijk op Walcheren gewoond, gewerkt en geëxposeerd, zoals Toorop en Mondriaan. Zij maakten van Walcheren/Domburg een smeltkroes van alle gangbare kunststromingen en stijlen uit heel Europa. In die glorietijd waren zij het artistieke hoogtepunt van Domburg.
Het tentoonstellingsgebouwtje
Zij exposeerden in hun tentoonstellingsgebouwtje in een tijd dat naaktschilderijen uit de Nederlandse musea werden geweerd of soms zelfs verwijderd. Half naakten of naakten van af de rug gezien, werden oogluikend toegestaan. Publiekelijk en via de pers werd iedereen gewaarschuwd voor deze aanstootgevende en onkuise kunst.
Hernieuwde aandacht voor het naakt in Domburg
Wat toen onder de kunstenaars aan naakten leefde en voor het oog verborgen bleef, kan nu als een ‘rivival’ bewonderd worden in het MTvPMD. Een‘collage’ van naaktportretten van deze kunstenaars is een nieuwe kennismaking en een tijdsillustratie als onderdeel van de tentoonstelling.
Fotografie en videokunst
Fotografie en videokunst zijn de huidige smaakmakers van de toonaangevende musea van hedendaagse kunst. Het MTvPMD blijft hierin niet achter door het tonen van imponerende naaktfoto’s en ‘stills’ (videokunst) van en uit Walcheren . Met deze tentoonstelling laat het MTvPMD zien hoe ‘trendy’ dit museum is.
Dubbel en dwars
De titel Het ‘verborgen’ naakt van Walcheren heeft een dubbele betekenis met de klemtoon op het woord: ‘verborgen’.
‘Verborgen’ met de klank van ‘heimelijk weghouden’ slaat op de invloed van de kerk met haar continue angst voor verleiding, dit alles in het licht van de zondeval.
‘Verborgen’ in de praktische zin van ‘verstopt houden’, maakt ons nieuwsgierig naar de schatkamers, de instituten en de collecties van Walcheren waar dit naakt jarenlang is opgeslagen en weggeborgen..
De ‘hamvraag’
Waarom het naakt ?
We zijn allemaal naakt geboren en beleven de naaktheid iedere dag. Het naakt is voor iedereen duidelijk en invoelbaar, draagt schoonheid, harmonie en gratie uit, kent verleiding, spanning en sensatie en verandert doordurend met iedere mode.
Dat is wat het naakt doet.
Het naakt is klip en klaar, voor jong en oud, voor iedereen
Het naakt is een groot cultuurblok. Daarom dus !
Onderstaand artikel verscheen op 23 mei 2006 in de PZC:
In Zeeland heerste het taboe
Het Marie Tak van Poortvliet Museum in Domburg organiseert gewoonlijk oeuvretentoonstellingen of exposities van kunstenaarsgroepen. De komende maanden is er echter een thematentoonstelling, met als onderwerp het naakt op Walcheren. Werken uit uiteenlopende periodes zijn bijeengebracht, zodat de manifestatie een mooie inleiding kunstgeschiedenis biedt. De historie van het naakt is, zeker op Walcheren, vooral ook de historie van het taboe, de gêne en het heimelijke
Niets natuurlijkers dan naakt, zou je zeggen, maar nog altijd is de beschaving de schaamte niet helemaal voorbij. Frits Groenevelt herinnert zich een recente rel in Groningen, waar naaktfoto’s van studenten het bestuur van de universiteit aldaar danig in verlegenheid brachten. „En dat terwijl je op internet maar ergens op hoeft te klikken, of je stuit op pornografie. Kennelijk heerst er, in dat opzicht, nog altijd een soort regentenachtige mentaliteit.”
Groenevelt, bekend als plastisch chirurg, is de initiatiefnemer en gastconservator van de expositie Het ’verborgen’ naakt van Walcheren, die vanaf komend weekeinde in het Marie Tak van Poortvliet Museum in Domburg is te zien. Vijf jaar geleden was hij verantwoordelijk voor de tentoonstelling rond de Russische impressionistische schilder Konstantin Lomykin (1924-1993), eveneens in Domburg.
„Het museum wilde nu eens wat anders doen”, schetst hij de ontstaansgeschiedenis van de nieuwe expositie. „Er bestaat zo weinig beeld van wat er allemaal aan naakten is geweest op Walcheren, dat dat me wel een aardig thema leek.” Het onderwerp komt allerminst uit de lucht vallen, want in 2004 publiceerde Groenevelt het boek Naakt. Verleiding in de kunst. Dat gaf een overzicht van de westerse kunsthistorie, met het naakt als rode draad.
Een jaar lang heeft Groenevelt, samen met anderen, gewerkt aan een Zeeuwse ’vertaling’ van het onderwerp, in de vorm van zowel een expositie als een catalogus. „Mijn streven was om, net als Jan Blokker heeft gedaan met zijn boek over schoolplaten, aan de hand van de beschrijving van een aantal periodes een soort verhaal te maken, zodat het onderwerp inzichtelijk wordt en het publiek al snel een ’o, ja’-gevoel krijgt.”
Op de tentoonstelling is de grote lijn weergegeven op een ’educatieve wand’, waarin de voornaamste ontwikkelingen in zeven periodes naast elkaar worden gezet: van de Romeinen, via de middeleeuwen, de Renaissance, de Gouden Eeuw en de achttiende eeuw in zevenmijlslaarzen naar de twintigste eeuw. De Walcherse naaktgeschiedenis laat Groenevelt beginnen bij Nehalennia, de beschermster van de zeevarenden in de Romeinse tijd, maar ook de godin van voorspoed van vruchtbaarheid. Zij werd zelf weliswaar niet ongekleed afgebeeld, maar werd wel regelmatig omringd door naaktfiguren, zoals is te zien op altaarstukken.
De speurtocht van de gastconservator was geen gemakkelijke. Het taboe rond naakt heerste in Zeeland in het kwadraat. De invloed van de kerk was groot, waardoor in de loop der eeuwen slechts weinig naaktschilders van betekenis zich in de provincie hebben opgehouden. Als er wat op dat terrein gebeurde, was dat zelden openlijk. Groenevelt moest daarom op zoek naar een verborgen zondige geschiedenis.
Er zijn mooie voorbeelden verzameld op de tentoonstelling en in het begeleidende boekwerk, zoals de lood-tinnen middeleeuwse draagspeldjes met erotische afbeeldingen, de drie haardstenen waarop het verhaal van Suzanna en de ouderlingen is afgebeeld en de scabreuze afbeeldingen die VOC-lieden meenamen uit vooral Japan. Groenevelt: „Als we alle verhalen mogen geloven dan heeft zelfs de meest verlegen Zeeuw zijn onschuld in de Oost verloren.”
Een opvallende, nog weinig belichte rol was weggelegd voor Jan Gossaert van Mabuse (ong. 1470-1541), die geruime tijd in Middelburg en Veere heeft gewoond en gewerkt en een van de grote schilders van Renaissance-naakten was. Groenevelt schetst hoe Philips van Bourgondië, admiraal van Zeeland, het kasteel Souburg tot het centrum van de noordelijke Renaissance wilde maken, met Gossaert als voornaamste kunstenaar. „Jan Gossaert moet de ogen van de Zeeuwen in de zestiende eeuw gestreeld hebben met zijn mooie naakten.”
Vanzelfsprekend staat de manifestatie ook uitgebreid stil bij de Domburgse kunstkolonie aan het begin van de twintigste eeuw, waar dokter J.G. Mezger de moderne lichaamscultuur had geïntroduceerd en daarmee al dan niet bewust de ’ontnaking’ van Walcheren in gang had gezet. Op de befaamde tentoonstellingen die tussen 1911 en 1920 werden georganiseerd, waren echter geen prominente naakten te zien. De tijd was daar nog niet rijp voor, zegt Groenevelt. „De geest van de preutsheid waarde nog rond.”
Toch werden ze wel degelijk gemaakt, maar ze bleven lange tijd verborgen, zoals tekeningen en het drieluik Evolutie van Piet Mondriaan. De expositie omvat ook het bijzondere doek Manlijk naakt 1901), dat destijds volgens de nog traditionele jury van de Prix de Rome niet beantwoordde ’aan redelijke eischen, daar zowel vorm als kleur geen verband houden met de natuur’. Van Jan Toorop wordt Het model (1901) getoond, van zijn dochter Charley het krachtige Liggend naakt (1932). „Een van mijn favorieten”, zegt Groenevelt. „Het is echt waanzinnig mooi.”
De gastconservator stipt in het boekwerk een groot aantal namen uit de twintigste eeuw aan, zoals Jan Heyse, W.F.A.I. Vaarzon Morel (van wie veel naaktschilderijen door zijn familie zouden zijn vernietigd) en Reimond Kimpe, van wie Temptation de la mer (1939) is opgenomen. Het wilde niettemin tot ver in de vorige eeuw niet echt vlotten met de Zeeuwse vrijmoedigheid. De naakten die er waren, ogen vooral beheerst.
J.C.J. van Schagen gaf de situatie treffend weer op zijn ets Het museumbezoek, gereformeerde broeders, waarop een in het zwart gehuld duo langs een naaktschilderij sluipt.
De ware morele bevrijding kwam uiteraard in de jaren zestig, de tijd van Phil Bloom, Jan Cremer, Blue movie, de ’ontwapenende’ PSP-poster en de geest van vrijheid, blijheid. In de jaren zeventig werd Stichting Forum in Middelburg een belangrijk centrum voor hedendaagse kunst, met onder meer naaktwerken en -performances van kunstenaars zoals de Japanner Tanaka Min, Jan Fabre, Luc Boyer en het duo Anne en Patrick Poirier. Ook De Vleeshal, die later de rol van Forum heeft overgenomen, schuwt naakt allerminst. Groenevelt vond in de collectie werken van onder anderen Pipilotti Rist, Mona Hatoum en Helen van Meene. Memorabel zijn de extreme videoperformances van Paul McCarthy, waarvan een still is te zien.
Op het gebied van fotografie zijn Ruden Riemens en Paul en de Menno de Nooijer beeldbepalend. Naakt is bij hen altijd geraffineerd: niet confronterend maar intrigerend. Niet zelden verwijzen zij ook nadrukkelijk naar de lokale cultuur, zoals een model van Riemens dat een Zeeuwse kap draagt. Ook Guido Metsers is met diverse werken vertegenwoordigd. Opvallend zijn verder de Zeeuwse messen van Frans Dingemanse, waarin naaktfiguren op prachtige wijze zijn verwerkt. De tentoonstelling eindigt bij het heden, met een fotocollage van Bianca Runge. Zij won eind maart de wedstrijd die in het kader van de expositie was uitgeschreven. Die leverde 45 inzendingen van professionele Walcherse kunstenaars op.
Zelden was de variatie op een tentoonstelling van het Marie Tak van Poortvliet Museum zo groot: van eeuwenoud tot hedendaags, van inheems tot exotisch, van preuts tot uitdagend, van curiosa tot meesterwerken. Het is geen uitputtend maar wel, voorzover dat mogelijk is, een representatief overzicht geworden. „We wilden inventariseren en catalogiseren wat we achterhaald hebben en wat aardig is”, zegt Groenevelt. „Het moest vooral een vrolijke tentoonstelling worden. Ik hoop dat mensen met een huppelgevoel het museum weer verlaten.”
Rolf Bosboom
Expositie: Het ’verborgen’ naakt van Walcheren, van 28 mei t/m 27 augustus in het Marie Tak van Poortvliet Museum, Ooststraat 10a, Domburg. Geopend: di.-zo. (en op feestdagen) van 13.00 tot 17.00 uur. Officiële opening tentoonstelling: zaterdag 27 mei om 16.00 uur door Jan Pieter Glerum.
Boek/catalogus: Het ’verborgen’ naakt van Walcheren, door Frits Groenevelt, met medewerking van Katja Klop en Philip Heyse. Uitgeverij Den Boer-De Ruiter, 80 blz. Prijs: 15 euro.
© Copyright Provinciale Zeeuwse Courant
In Tableau van mei verscheen een artikel over de tentoonstelling Het ’verborgen’ naakt van Walcheren. U kunt het hier downloaden in JPG formaat.
Dit artikel is afkomstig uit het zomernummer 2006 van Tableau Fine Arts Magazine - het meest gerenommeerde tijdschrift over beeldende kunst en antiek in binnen- en buitenland. Verkrijgbaar in boek- en tijdschriftenhandel. Zie ook www.zester.nl/tableau.